Behawioryzm (ang. behaviour – zachowanie) to kierunek psychologiczny, który rozwinął się w XX wieku. Behawioryzm powstał jako odpowiedź na psychologię introspektywną, która zajmowała się badaniem oraz opisywaniem przeżyć człowieka. Historyczne korzenie teorii behawiorystycznych tkwią w empiryzmie i pozytywistycznych ideach Locke’a, Hume’a, a także innych filozofów epoki racjonalizmu. Behawioryzm amerykański stanął w opozycji do pojęć i zasad mentalistycznych, obecnych w psychologii klasycznej. Chodzi tu m.in. o takie pojęcia, jak: skojarzenia przestrzenno-czasowe, przedstawienia, myśli. W ich miejsce zaproponowano badanie zachowania polegającego na obserwowaniu bodźców i reakcji zwierząt oraz ludzi. Punktem wyjścia były zjawiska odruchów warunkowych i bezwarunkowych.

Za twórców behawioryzmu uważa się J. Watsona (1878-1958) oraz B. F. Skinnera (1904-1990). Główne założenia tej koncepcji sprowadzają się do następujących tez:

• Świadomość nie istnieje; a jeśli istnieje, to nie może być przedmiotem psychologii (nie da się jej rejestrować).

• Człowiek w swoim życiu psychicznym i swoich reakcjach nie jest autonomiczny, ale zdeterminowany, sterowany przez środowisko fizyczne i społeczne (rodzina, szkoła, państwo).

• Model psychiki można przedstawić w formie „pustej skrzynki”:

bodziec - ? - reakcja.

• Główną rolę w sterowaniu zachowaniem odgrywają wzmocnienia pozytywne i negatywne (np. kara lub nagroda).

• Wolność człowieka zależy od tego, czy w otoczeniu człowieka znajdują się wzmocnienia awersyjne i niepożądane bodźce zewnętrzne.

• Godność człowieka może być zabezpieczona jedynie w sytuacji, w której stosuje się różnorodne formy sterowania pozytywnego.

• W wychowaniu stosowana jest tzw. terapia behawiorystyczna (metoda desensibilizacji, czyli odczulania, albo metoda awersyjna).

W ramach teorii behawioralnych dotyczących rozwoju człowieka warto wspomnieć o teorii poznania (uczenia się) społecznego A. Bandury (ur. 1925). Twierdził on, iż „naturę ludzką charakteryzuje ogromny potencjał, który w wytyczonych przez biologię granicach, pod wpływem bezpośrednich oraz doznawanych pośrednio doświadczeń, może być przekształcony w rozmaite formy” (A. Bandura, Social cognitive theory, „Annals of Child Development” 6/1989). Mówiąc o rozwoju, rozwinął teorię uczenia się, którą nazwał teorią społecznego poznania. Do głównych idei tej myśli można zaliczyć następujące:

• Uczenie nie zawsze wymaga bezpośredniego wzmocnienia. Może ono nastąpić także poprzez zwyczajne obserwowanie, jak ktoś inny wykonuje pewne czynności. Tego typu uczenie się nazwać można modelowaniem. Składa się na niego szeroki zakres zachowań.

• Istnieje także bardzo ważny rodzaj wzmocnień zwanych wewnętrznymi lub tzw. nagrodami wewnętrznymi. Są one własnymi wzmocnieniami dla danej jednostki, takimi jak radość dziecka, gdy odkryje jakiś własny sukces.

• Istotnym elementem uczenia się jest element poznawczy (umysłowy).

• Modelowanie może służyć nabywaniu zarówno abstrakcyjnych, jak i konkretnych umiejętności i informacji. W modelowaniu abstrakcyjnym obserwator wyławia zasadę, która ma być podstawą zachowania się modelu i uczy się tej zasady wraz z tym specyficznym zachowaniem.

• W sytuacjach uczenia się dzieci i dorośli wyznaczają sobie cele, formułują oczekiwania w stosunku do prawdopodobnych następstw i oceniają własne osiągnięcia (H. Bee, Psychologia rozwoju człowieka, Poznań 2004).

Warto także wspomnieć, że w wyniku krytyki założeń behawioryzmu powstał neobehawioryzm, odmiana behawioryzmu. Nie ogranicza się do opisu związków zachodzących między bodźcami i reakcjami, ale próbuje je wyjaśniać przyjmując istnienie także czynników działających między bodźcami i reakcją. Jednym z głównych przedstawicieli tego kierunku jest C.L. Hull.

Główny zarzut wobec behawioryzmu sprowadza się do stwierdzenia, że nie tylko rzeczywiste czynniki zewnętrzne i wewnętrzne wpływają na ludzkie zachowanie, ale również to, jak człowiek je spostrzega. Chodzi więc o mechanistyczny zewnątrz sterowny obraz jednostki. Dodatkowo w behawioryzmie występuje niejasność pojęć bodźca i reakcji. Ponadto behawioralne techniki kontroli zachowania są nieetyczne, ponieważ stosuje się je po to, by manipulować ludźmi wbrew ich woli. W procesie wychowawczym behawioralne techniki kontroli zachowania zagrażają więzi między wychowankami a wychowawcą.

Wydaje się, że istnieje wiele sytuacji wychowawczych, w których behawioralne podejście może być pomocne. Trzeba jednak pamiętać, że człowiek jest osobą, a nie urządzeniem, w którym można z zewnątrz poprzestawiać, aby lepiej działało. Człowiek jest tajemnicą, ma swoją godność i ma swoje niezbywalne prawo do samostanowienia.