Błąd wychowawczy to zachowanie wychowawcy, które stanowi realną przyczynę (lub ryzyko) powstania szkodliwych dla rozwoju wychowanka skutków (...) wszędzie tam, gdzie obserwujemy zaburzenia interakcji między wychowawcą a wychowankiem, a szczególnie jej zerwanie, możemy z dużym prawdopodobieństwem mówić o błędzie wychowawczym (A. Gurycka, Błąd wychowawczy, Warszawa 1990).

Analizując przyczyny powstawania błędów, których sprawcami są nauczyciele, można wyróżnić trzy główne czynniki generujące powstawanie błędów: właściwości osobowościowe czyli trwałe skłonności do pewnych ustosunkowań wobec innych osób i świata; postawy wychowawcze nabyte poprzez własne doświadczenia oraz czynniki sytuacyjne, czyli rodzaje utrudnień i zagrożeń jakie nauczyciel spotyka w swojej pracy pochodzące od uczniów, warunków szkolnych.

Do podstawowych przyczyn błędów popełnianych przez rodziców zaliczyć można: nadkompensację w zaspakajaniu potrzeb dziecka; nadmierną uczuciową koncentrację na dziecku; przenoszenie doświadczeń wyniesionych z domu rodzicielskiego do własnej praktyki wychowawczej; bezrefleksyjne naśladowanie wzorów postępowania innych osób; wiązanie z dzieckiem zbyt wygórowanych ambicji i aspiracji.

Generalnie wyróżnia się cztery strefy szkodliwości błędów wychowawczych. Jest to najpierw zaburzona lub zerwana interakcja wychowawcza oraz powstała u wychowanka reprezentacja tego faktu mająca cechy negatywne dotyczące całej sytuacji, w której błąd wystąpił, jak również osoby wychowawcy, a czasami także wychowanka. Ponadto może nastąpić przeniesienie (generalizacja) pejoratywnej oceny obrazu bądź zaburzonego zachowania wychowanka poza sytuację, w której błąd wystąpił. Możliwe są także doświadczenia, które dla dalszego rozwoju są niekorzystne, hamujące i zaburzające rozwój Istnieją także skutki trudniej odwracalne, występujące w kształtującej się osobowości wychowanka.

Większość błędów wychowawczych wychowawcy popełniają zupełnie nieświadomie, a nawet z przekonaniem, że postępują właściwie. Wśród wielu błędów popełnianych przez rodziców i wychowawców można wyróżnić te najbardziej spotykane. Są nimi:

1. Błąd wyręczania, którego skutkiem może być „inwalidztwo życiowe”.

2. Błąd nadopiekuńczości generujący niezaradność życiową wychowanka.

3. Błąd apodyktyczności polegający na bezwzględnym egzekwowaniu wykonywania poleceń.

4. Błąd wypominania, przejawiający się w uporczywym moralizatorstwie, czyli jałowym i natrętnym wspominaniu porażek, niekonsekwencji oraz napominaniu.

5. Błąd nadmiernego zaufania, który generuje okazję dla wychowanka do nieodpowiedniego zachowania.

6. Błąd „braku czasu”, skutkiem czego następuje emocjonalne oddalenie podmiotów wychowania.

7. Błąd przeczekania, polegający na braku reakcji na problemy wychowawcze.

8. Błąd „za dużych kompromisów”, które stają się w konsekwencji demoralizujące, a nie wychowujące.

9. Błąd ucieczki przed problemem, mający swoje źródło w przekonaniu, że inni powinni rozwiązać daną trudność wychowawczą.

10. Błąd zaniedbania, które jest formą ukrytej agresji.

11. Błąd wysokich aspiracji wychowawców, które są nieadekwatne do możliwości wychowanka.

12. Błąd braku motywowania, bez którego nie ma skutecznego oddziaływania wychowawczego.

13. Błąd „ślepego naśladownictwa”, które jest powielaniem wątpliwych wychowawczo metod i technik wychowania.

14. Błąd braku konsekwencji, polegający na przemienności w podejściu do wymagań wobec wychowanka.

15. Błąd porównywania wychowanka do innych, co może rodzić zaniżoną samoocenę.

16. Błąd okazywania bezradności, co generuje bezkarność.

17. Błąd nieadekwatności oceniania, który tworzy u wychowanka poczucie niesprawiedliwości.

18. Błąd nieumiejętności wskazywania wychowankowi odpowiedniego zachowania.

19. Błąd eskalacji wymagań, które polega m.in. na stawianiu wymagań bardzo dokładnie określonych i coraz większych, nie pozostawiających swobody, a także ścisłym kontrolowaniu postępowania wychowanka.

20. Błąd obojętności, czyli dystans do spraw wychowanka i jego samego.

Niestety we współczesnym świecie istnieje coraz więcej sytuacji wychowawczych, w których popełniane są błędy. Jednak nadwrażliwość wychowawców sprawia, że trudno im przyjąć prawdę o popełnieniu błędu wychowawczego.