Dopiero w latach sześćdziesiątych XIX wieku uważany za twórcę filozofii wartości Rudolf Herman Lotze, podjął próbę określenia istoty wartości jako terminu filozoficznego. Punktem wyjścia była podkreślana przez Kanta różnica pomiędzy bytem (tym, co jest) a powinnością (tym, co być powinno). Punktem dojścia – stwierdzenie, że wartości nie istnieją, lecz znaczą (Najder-Stefaniak 2007).

We współczesnej aksjologii problem stosunku wartości do bytu nie jest ostatecznie rozwiązany. Kontrowersyjne jest samo istnienie wartości, a także sposób ich istnienia. Subiektywiści (R. B. Perry, J. Dewey, E. Durkheim) dowodzą, że wartości są czymś psychicznym lub świadomościowym, a więc tworem ludzkiego podmiotu (jego umysłu, woli, emocji), natomiast obiektywiści (F. Brentano. M. Scheller, N. Hartmann) uważają, iż wartości nie są samodzielnymi przedmiotami, ale przysługują jakiemuś realnemu przedmiotowi. Mają więc swojego „nosiciela”. Zatem wartości istnieją w sposób obiektywny, tzn. niezależnie od takich czy innych zachowań, i są bezwzględne (Galarowicz 1992).

Zgodnie z koncepcją subiektywistyczną nie ma wartości samych w sobie, a więc istniejących obiektywnie. Pojawiają się one jako rezultat naszych subiektywnych doznań (percepcji, odczuć) i są uzależnione od odniesienia do kogoś i czegoś. Wartości są więc zmienne, zależne od czasu, miejsca i okoliczności oraz od tego, kto się do nich odnosi i w nich uczestniczy. Natomiast według koncepcji obiektywistycznej wartości istnieją w sposób obiektywny, to znaczy niezależnie od tego, jak oceniają je ludzie, niezależnie od ich upodobań i zainteresowań. Wartościom zatem przysługuje charakter absolutny i autonomiczny. (Mariański 1989). W koncepcji kulturowej wartości są traktowane jako powszechnie pożądane dobra, akceptowane sądy, przekonania oraz zachowania przyjęte za godne przez dane społeczeństwo. W wymiarze jednostkowym określają dążenia lub orientację życiową danej osoby. W wymiarze społecznym są czynnikami regulującymi zachowania i normy życia jednostki. Można więc mówić , iż jest to socjologiczny wymiar wartości.

R. Ingarden uważał, że wartości istnieją niezależnie od percypującego je podmiotu. Wartości są jednak bytowo niesamodzielne wobec przedmiotów, którym przysługują. Człowiek może realizować wartości, stwarzać warunki dla ich przejawiania się, wytwarzać przedmioty odpowiednio jakościowo ukwalifikowane, które ucieleśniają wartości. Służba wobec tych wartości wartościom, stwarzanie przedmiotów wartościowych i obcowanie z nimi podnoszą egzystencja człowieka do godności prawdziwego człowieczeństwa (Ingarden 1987).

Istnieje także duży problem w zdefiniowaniu pojęcia „wartości”. Odmienne definicje podają filozofowie, socjologowie, psychologowie, pedagodzy czy kulturoznawcy.

Generalnie istnieją trzy kategorie definicji wartości. Są to definicje: psychologiczne, w których wartości traktuje się jako zjawiska indywidualne (zinternalizowane doświadczenie); socjologiczne, w których wartościom nadaje się wymiar społeczny oraz kulturowe, które podkreślają uniwersalny wymiar wartości możliwie zewnętrznych wobec człowieka, dominujących w danym społeczeństwie. (Misztal 1980). Warto też dodać, że istnieje także podejście teologiczne. Podstawę wartości człowiek znajduje w Bogu. Wartości są obiektywne i występują w świadomości ludzi jako wartości odkrywane, a nie stwarzane aktem rozumu lub wewnętrznego przeżycia. Są czymś oczywistym, a nie tylko pomyślanym. Jest to koncepcja personalistyczna, ponieważ w jej centrum stawia się dobro i rozwój osoby ludzkiej. Jest to też koncepcja perfekcjonistyczna, gdyż wartości w jej ujęciu kształtują i doskonalą człowieka. (Ślipko 1974). Wartość w tej koncepcji to odpowiadające podstawowym duchowym uzdolnieniom człowieka (rozum, wola, wyczucie piękna) idealne wzorce doskonałości określonych przedmiotów, które to wzorce odtworzone w rzeczach przyrody, dziełach lub doznaniach człowieka wyrażają im właściwą wartościowość, dzięki czemu przedstawiają się one człowiekowi jako lepsze od innych, są przezeń cenione i wyzwalają w nim swoiste duchowe przeżycia i dążenia.(Ślipko 1974).

Mówiąc o wartościach nie można także zapominać o ich klasyfikacji. Bardzo użyteczną dla teorii wychowania klasyfikacje wartości opracowali E. Spranger, a także A. Folkierska. I tak ten pierwszy dokonał następującej typologii:

1. Wartości poznawcze, ważne dla ludzi, którzy cenią odkrywanie prawdy, jaką daje wiedza, nauka.

2. Wartości estetyczno-artystyczne, bliskie ludziom ceniącym przeżycia piękna i harmonii.

3. Wartości społeczne, za którymi opowiadają się ludzie ceniący bezinteresowne działanie na rzecz innych, których charakteryzują postawy prospołeczne, dla których dużą wartością jest też szczęście rodzinne.

4. Wartości polityczne, reprezentowane przez tych, którzy cenią władzę i wpływy.

5. Wartości religijne, charakterystyczne dla ludzi ceniących prawdy, których źródłem jest religia, wiara w Boga.

6. Wartości materialne, charakterystyczne dla tych, dla których najważniejsze w życiu są: dobra materialne, kariera, sława, majątek i pieniądze (Łobocki 2000).

Druga interesująca typologia wartości jest autorstwa A. Folkierskiej (1979). Wyróżnia ona dziewięć grup wartości:

• intelektualne - przejawiają się w ocenie ludzi, zjawisk pod kątem widzenia bogactwa ich intelektu, bądź też pod kątem ich siły pobudzenia procesów umysłowych,

• społeczne - pojawiają się w ocenie ludzi pod kątem ich aktywności i zainteresowań dla utrzymania bądź przekształcenia struktur społecznych, postrzeganiu i wartościowaniu zjawisk z punktu widzenia ich społecznych walorów, a także manifestowaniu gotowości do działań społecznych,

• estetyczne - przejawiają się w ocenie rzeczywistości pod kątem tzw. piękna (także ocena zjawisk z punktu widzenia ich estetycznych walorów lub możliwości dostarczenia estetycznych przeżyć),

• wartości allocentryczne – przejawiają się w ocenie rzeczywistości z punktu widzenia stosunków międzyludzkich. (otaczające zjawiska postrzega się i wartościuje zależnie od stopnia, w jakim służą ludziom),

• wartości prestiżowe - kryterium stanowi uznanie ludzkie oraz społeczne pełnionej roli (uznaje się za wartości te przejawy życia, które zyskały aprobatę ekspertów).

• wartości konsumpcyjno - materialne – przejawiają się w przekonaniu , iż własny sukces życiowy ocenia się w kategoriach osiągnięć materialnych, a wysoki dobrobyt ludności uznaje się za podstawowe kryterium społeczne,

• wartości emocjonalne - zjawiska i ludzie otaczającego świata są oceniani wysoko jedynie wówczas, gdy stają się źródłem mocnych doznań dla jednostki,

• wartości przyjemnościowe - wartościowe są te zjawiska i ci ludzie, którzy wybawiają od cierpienia i napięć, zapewniają rozrywkę i odprężenie.

• wartości perfekcjonistyczne - kryterium oceny zjawisk stanowią tzw. osobowe walory, które znajdują w nich swój wyraz (czyny ludzkie podlegają ocenie nie ze względu na ich skutki, czy funkcję społeczną, lecz jako manifestacje tzw. „cnót zdobiących”).

Istnieje jeszcze jeden problem związany z wartościami, a mianowicie system wartości. Zgodnie z założeniami ogólnej teorii systemów, system wartości grupy, czy też jednostki, jest to hierarchicznie uporządkowany zbiór ustosunkowań wobec tych wszystkich wartości, które są dla danej jednostki, czy grupy, ważne, konieczne, cenne i pożądane z punktu widzenia jej istnienia i realizacji zadań życiowych (Denek 1999). Pojęcie systemu wartości jest szeroko interpretowane przez A. Kępińskiego w trzech płaszczyznach. Oto one:

• Biologiczna. Obejmuje to wszystko, co mieści się w pojęciu biologicznego zaprogramowania, z czym przychodzi człowiek na świat i czym tylko w nieznacznym stopniu może kierować, obejmującej owe prawa biologiczne w życiu jednostki.

• Emocjonalna. Obejmuje stosunek emocjonalny jednostki do otoczenia, głównie społecznego.

• Społeczno – kulturowa. Obejmuje wyznaczanie sobie celów. (Kępiński 1977).

Istnieje wiele podejść dotyczących systemu wartości. Dla hierarchii wartości podstawowe znaczenie ma podział dokonany przez M. Schelera. Przedstawił on system wartości (uporządkowane od najniższego do najwyższego): hedonistyczne, związane z doznaniami zmysłowymi, odczuwaniem tego co przyjemne bądź nieprzyjemne; witalne; duchowe; religijne. Każda z tych wartości istnieje w określonym systemie, w którym egzystuje relacja wyższości i niższości (Brzozowski 1989).

Według M. Rokeacha (1972) wartości jednostki stanowią pewnego rodzaju system, w którym poszczególne jego elementy uporządkowane są według stopnia ważności, czy preferencji. Te wartości, które zajmują najważniejszą pozycje w systemie preferencji, mają największy wpływ na decyzje i działania. Skala wartości: ostatecznych i instrumentalnych, autorstwa M. Rokeacha, pozwala na skonstruowanie hierarchii wartości badanej osoby lub grupy osób (Mądrzycki 1996).

Wartości kształtują człowieka od wewnątrz. Wartości stwarzają człowiekowi współczesnemu szansę na wyjście z kryzysu. Wielu młodych ludzi staje przed problemem wyboru, które wartości traktować jako pierwszoplanowe: wartości konsumpcyjne, materialne czy wartości moralne – wyznaczające stosunek do drugiego człowieka i do samego siebie. W procesie wychowawczym owe wybory stają się bardziej czytelne i konkretniejsze. Dojrzałość osobowa człowieka zakłada świadomość hierarchii wartości. Hierarchia ta winna wynikać z jednoczącej filozofii życia, pozwalającej harmonizować dążenia człowieka i jego cel życiowy.(Płużek 1994)