Alienacja (łac. alienus, należący do kogoś innego, obcy) oznacza najczęściej wyobcowanie danych osób wzajemnie wobec siebie lub wobec konkretnej sytuacji albo procesu. Można wręcz powiedzieć, że jest przeciwieństwo uczestnictwa. Jest to centralne pojęcie w teorii marksistowskiej, rozumianego jako proces, w którym wytwory pracy ludzi przeciwstawiają się swym twórcom. O alienacji można także mówić w koncepcji Hegla, który rozumiał jako proces, w którym państwo staje się obce wobec rozwijającego się ducha dziejów.

W pedagogice alienacja jest przede wszystkim jakąś formą obcości czy wręcz uprzedmiotowienia. Istnieje wtedy zagrożenie dotyczące tożsamości osobowej. Człowiek czuje się wtedy samotny i zagubiony. Powstaje konflikt pomiędzy oczekiwaniami a spełnieniem, co w konsekwencji prowadzi – twierdził E. Fromm – do wyobcowania ze swej prawdziwej natury. W koncepcji M. Seemana, wyróżnia się pięć wymiarów poczucia alienacji: poczucie bezsilności, bezsensu, anomii, samowyobcowania i izolacji.

Licznych przesłanek alienacji można doszukać się w nowych formach życia zbiorowego. Przyczyn można dopatrywać się w dwóch formach alienacji: społecznej izolacji, (objaw braku wspólnoty) i obcości kulturowej, związanej z zanikaniem wspólnych wartości.

Niewątpliwie alienacja stanowi poważny problem wychowawczy. Zadaniem osób odpowiedzialnych za wychowanie i rozwój młodego człowieka jest rozpoznawanie i przeciwdziałanie objawom alienacji dzieci i młodzieży. W tym procesie istotnym elementem jest sama obecność wychowawcy, który wspiera i ukazuje perspektywy rozwoju, włączając jednocześnie wychowanka na nowo w struktury społeczne.

Trzeba też pamiętać, że alienacja jest bardzo niebezpiecznym zjawiskiem, bowiem może ona następować bez większej świadomości wychowanka. Owa nieświadomość może prowadzić do powiększania się obcości, za czym idzie deprywacja potrzeb. W takiej sytuacji alienacja stanowi rodzaj duchowego wykorzenienia, rodzaj „duchowej bezdomności”. Wychowanek wykazuje zagubienie sensu i celu życia oraz utratę własnej tożsamości. Stąd też ważny czynnikiem przeciwdziałającym temu zjawisku jest wychowanie moralne.