Autonomia (grec. autos – sam, nomos – prawo) oznacza pewnego rodzaju samorządność, wolność, możność podejmowania wolnych wyborów. W psychologii najczęściej rozumiana jest jako utrzymywanie integralności jaźni. Można też powiedzieć, że autonomia oznacza samodzielne kierowanie własnymi poczynaniami.

Z socjologicznego punktu widzenia oznacza racjonalną, samodzielną aktywność społeczną, w której dana osoba nie jest przedmiotem jakiejś formy determinizmu. Może bez ograniczeń dążyć do własnych celów. W filozofii I. Kanta oznacza zaś pogląd, iż wola ludzka kryje w sobie właściwą dla niej zasadę przewodnią. Słynny jest jego „imperatyw kategoryczny”, sprowadzający się do prawa: postępuj tak, aby zasady twej woli mogły zawsze stanowić zasadę powszechnego prawodawstwa.

Bardzo często mówi się także o tzw. autonomii moralnej, a więc o postępowaniu człowieka, w którym rządzi wola oparta na uznawanych przez niego rozumnych zasadach moralnych. Dojrzałość moralna, przyjmując za wieloma psychologami, jest procesem określanym kierunkiem: od heteronomii moralnej do autonomii. W literaturze psychologicznej można spotkać wiele wskaźników dojrzałej, autonomicznej moralności. Zawierają one różny zakres semantyczny, dlatego też trudno dokonać ich klasyfikacji. Można jednak przytoczyć najczęściej wymieniane. Do wskaźników dojrzałej moralności zaliczane są następujące elementy:

1. Sumienie. Jest ono ujmowane w różny sposób. Może być odnoszone do procesów kognitywno-afektywnych, które konstytuują zinternalizowany, wewnętrzny regulator zachowania się osoby. Traktowane jest również jako dyspozycja do przeżywania i doznawania przez jednostkę uczuć aprobaty i dezaprobaty w perspektywie oceny swoich poczynań według kryterium przyjętego obowiązku moralnego. Według E. Fromma dojrzałe sumienie jest wyrazem wewnętrznego interesu człowieka, głosem kochającej troski o siebie.

2. Internalizacja. Rozumiana jest w znaczeniu węższym jako przyjęcie przez człowieka za własne akceptowanych w społeczeństwie norm.. W sensie szerszym odnosi się ona do ogólnego procesu rozwojowego, jakim jest osiągnięcie zdolności do działania w sposób względnie niezależny. Jest to więc zdolność do kontroli wewnętrznej. Uniezależnienie decyzji moralnych od nacisków zewnętrznych jest wskaźnikiem dojrzałej moralności pod warunkiem, iż nie jest destrukcją społeczno-konstruktywnego charakteru.

3. Posiadanie pryncypiów. Wskaźnik ten ujmowany jest jako posiadanie ogólnych zasad, według których można podejmować decyzję. Trzeba podkreślić, iż internalizacja normy ma miejsce wtedy, gdy norma zostanie powiązana z pojęciowymi reprezentacjami uogólnionych doświadczeń emocjonalnych jednostki (chodzi o wartości). Można zatem powiedzieć, iż wysoki poziom autonomii moralnej jest implikowany przez hierarchiczny system norm.

4. Zdrowe poczucie winy. Pozwala ono na zachowanie psychicznej homeostazy, ponieważ mobilizuje do naprawienia błędu, a to przynosi równowagę wewnętrzną. Do warunków pojawienia się zdrowego poczucia winy najczęściej zalicza się:

- akceptację obowiązku kierowania swoim postępowaniem według standardów przyjętych przez siebie;

- akceptację określonych standardów dobra i zła;

- poczucie odpowiedzialności za odejście w postępowaniu od tych standardów;

- umiejętność dokonania samokrytyki.

Warto także sobie uświadomić, iż rozwój moralny jest powiązany ze sferą wiedzy o świecie, sferą emocjonalną oraz sferą motywacyjną. W związku z tym wpływa na rozwój świadomości moralnej, rozwój motywacji moralnego postępowania, rozwój wartości moralnych, postaw moralno-społecznych, a także rozwój stosunku do drugiego człowieka. Niewątpliwie, rozwój moralny jest także powiązany z rozwojem stosunku do samego siebie.

W obecnych czasach powstaje wiele pytań związanych z działaniem wychowawczym na rzecz autonomii zarówno moralnej, jak i tej ujmowanej w sensie psychologicznym czy socjologicznym. Niestety w wielu przypadkach są to poszukiwania niebezpieczne, bowiem u podstaw leży postmodernistyczna koncepcja wolności, w której nie ma miejsca na samoograniczenie, ofiarność czy poświęcenie.